Mantequilla de cacao ukan desarrollo historia ukar uñt’ayaña .
Jul 01, 2025
Jichhürunakanx jaqinakax mä juk’a "uraqpachan" jan ukax "jan yupaychañ" ukhamäpxiti? Suma chocolate dulces ukanakax nayratpachaw "sapuru jaqinakan utanakapar mantapxi" ukat sapa utanx uñt'atarakiwa, warminakas wawanakas ukhamarakiwa. Ukampirus, materia prima jach’a chocolate lurañatakix, cacao tropical quqax “boudoir ukan imantatawa ukat akapachan jan uñt’atawa” ukat niyaw jaqinakan armatäxi.
Kunawsatix Columbus ukax machaq pacha América uksan jikxatkän ukhax europeos jupanakax América uksan wali suma uraqiruw jank’ak puripxäna, qamirïñ amtap phuqhañ yant’asa. Europeonakax chiqpachans nativo americano jaqinakat wal yatiqapxäna ukat taqpach apnaqapxäna, ukax mä jach’a efectow utjawayi ukat walja qamir yänak jikxatawayi.
Uka pachanx españolanakax México markaruw sarapxäna, ukat qhathunakanx indio qullqinakx mä kasta quqa jathanakaw sasaw uñjapxäna. Aka kasta qullqixa ch’uñuru ch’uñuyaña ukatsti siwara jak’umpi ch’uñuyaña torta lurañataki. Indionakax aka kasta torta manq’añ munapxi. Ukham torta manqʼañax chʼamañchtʼkir ukat jan qarjataw uñjasisma sasaw sapxi. Indionakax aka quqa jatha "colote celado" sasaw sutichapxi ukat españolanakax "chocolate" sasaw sutichapxi. Aka kasta quqax "chocolate" uñstayi ukax primeval bosque uksanw jilxati ukatx mä juk'a juk'akiw utji. Indionakax jach'a quqaruw sarapxañapa, "chocolate" uk ajlliñatakiwa. Indionakax aka quqax "Cocoa Hutoli" sasaw sutichapxi. Qhipharux botánicos ukanakax aka quqa "cocoa quqa" sasaw sutichapxi, ukax aka arsutaparjamaw uñt'ayasi. Español ukax "chocolate" ukarux wali jach'a jach'a tukuñawa. Jupanakax España markaruw barcot kutt'ayapxäna ukatx “chocolate” ukax reyirux mä mágico efectow sasaw yatiyapxäna. España markan reyipax jupa pachpaw “chocolate” sawurani ukat México markat mä jach’a quqa jatha cacao jathanak apthapiñapatakiw yatichäna, ukat España markan nayrïr planta de procesamiento de chocolate ukat fabricación ukanakaw lurasïna. Patak patak maranakaw occidental jaqinakax chocolate sapürunjam machaqar tukuyapxi ukat waranq waranq chocolate chuxña manq’anak lurapxi, ukax jaqin manq’anakap qamiriptayañatakix wali askiwa.
Cocoa ukax mä suma jisk’a quqaw familian esterculiaceae. Jupan jach’a lurawipax nayra ch’uqi patxaruw panqara ukat achuyi. Panqaranakapax tronco patxaruw chiqak panqarapxi, ukat frutanakax tronco patxaruw chiqak jilaraki. Panqaranakapaxa jisk’akiwa ukatxa achuxa jach’akiwa. Uka achunakaxa oval satawa, ukaxa wali uñt’ata líneas prismáticas ukanakampiwa uraqina utji. Jupanakax naranja-q’illu coloranakaniwa. Sapa fruta ukaxa niya 1 kilogramo ukjamawa. Sapa cacao quqaxa 60-70 achuyaspawa, ukatxa sapa achuxa 30-50 jathanakaniwa. Aka jathaxa materia prima ukanakawa chocolate ukataki. Cacao jathaxa mä kasta mantequilla de cacao ukaniwa, ukaxa temperatura ambiente ukanxa solido ukhamawa, ukampisa 37 grados ukha ch’uñumpi ch’uñuyaña qalltaraki. Jaqina temperatura oral ukaxa 37,5 grados ukhawa, ukhamarusa chocolate ukaxa mantequilla de cacao ukampi lurata ukaxa janiwa ch’uñuyatakiti kunapachatixa ampararu katxaruta, ukampisa lakaru katxaruta ch’uñuyata. "Lakapanx ch'amakt'i, janiw amparankiti" ukatw juk'amp jach'a jach'a tukuñax chocolate aljirinakax publicidad lema ukar tukuwayi. Cacao polvo ukaxa walja energía térmica ukaniwa. Doctoranakax janïr operapkipanxa, janïr sarkasaxa, janïr sarkasaxa, janïr sartañapatakix cacao polvo manqʼapxaspa ukhaxa, walja tiempow chʼamani chʼamanïpxaspa. Ukhamaraki, cacao polvo ukaxa proteína ukaniwa, ukaxa manq’aña ukhamaraki ch’amañchiriwa, ukatxa mä jach’a umañawa.
Té, café ukat cacao sat manqʼanakajj kimsa jachʼa umañanakawa, uka umañanakajj oraqpachanwa utji. Té ukax Asia uksanw uñstawayi, café ukax África uksanw uñstawayi, ukatx cacao ukax América uksanw uñstawayi. Ukajj wali chʼikhi arreglor uñtataw uñjasi. Kawkhantï uñstawaykchejja, plantanakajj jaqenakan walja yänakapäkaspas ukhamawa, ukat taqe jaqenakar yanaptʼapjjarakiniwa.
Cacao quqax mä tropical ch’uxña quqawa, Sterculiaceae. Cacao quqax juk’at juk’at jilxati ukat wali delicado ukhamawa. Ukax 5{-7 maranak yapuchañ tukuyatat cacao habas ukanak luraspawa. Uka rendimiento ukaxa jilpachawa kunapachatixa quqaxa 25 marani, ukatxa juk’ata juk’ata degenera. Uka achupax 4-6 phaxsinakanwa puquïna. Maranx pä kutiw puquraraki, ukatx jach’a apthapiñ pachax octubre phaxsit diciembre phaxsikamaw utji. Cacao ecuatoriano quqanakan apthapiñ pachax mä juk’a qhipatw utji, jilpachx diciembre phaxsit enero phaxsikamaw jutir marat jallu qallta phaxsikamax utji. Uka achuxa vaina uñtatawa, 15-30 cm largo, ch’uxña anqäxa tuqina, ukatxa 30,40 frutanakawa manqhana utji. Uka apthapiñ tukuyatatxa, cacao habas ukanakax fermentación ukat apsuñaw wakisi. Sapa quqaxa 1-2 kg waña cacao habas marata apthapispawa.
Cocoa ukaxa wali jach’a valor nutricional ukaniwa. Uka jach’a manq’anaka ukaxa mantequilla de cacao, teobromina ukatsti cafeína, ukaxa sañ muniwa, carbohidratos, grasas, proteínas ukatsti minerales ukhama magnesio, potasio ukatsti alcaloides (kunjamatixa cercilina) ukaxa taqpacha wali sumawa.
Cacao habas ukaxa materia prima principal ukhamawa chocolate lurañataki, ukatxa utjarakiwa semi-finished productos ukatxa tukuyata productos. kunjamatixa cacao p’akjata, cacao pulpa, cacao líquido jan ukaxa juyra, mantequilla de cacao, tortas de cacao ukatxa cacao polvo. Jilt’iri cacao ukaxa cosméticos ukanakatakixa materia prima ukhamarakiwa, uywa manq’añataki, ukhamaraki vino lurañataki.
Mantequilla de cacao ukaxa cacao habas ukanxa mä lik’i natural ukhamawa, ukaxa janiwa wila colesterol ukxa jilxataykiti. Ukhamarakiw chocolate ukax mä sapa suavidad ukat fusión-In-The-Mouth ukan uñacht’ayata. Yatxatawinakax uñacht’ayiwa, mantequilla de cacao ukax mä jach’a contenido de grasa saturada ukaniwa, ukampirus janiw yaqha grasas saturadas ukham wila colesterol ukar jilxatkiti. Ukax kunatix mä jach’a contenido de ácido esteárico ukampiw utji. Ácido esteárico ukaxa mä jach’a ácido graso manq’a manq’aña manq’a manq’añatakixa, ukaxa wila colesterol uksa jisk’achaspawa.
